کردی جنوبی

کوردی خوارین 

تلفظ: Kurdî Xwarin
گویشگاه‌ها:  ایران
 عراق
شمار گویشوران: دست‌کم ۳ میلیون نفر در ایران و ۲ میلیون نفر در عراق
خانواده: هندواروپایی
زبان هند و ایرانی
زبان ایرانی
   زبان ایرانی غربی
    شمال غربی
     زبان کردی
      کردی جنوبی
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3:
گویشهای جنوبی کردی.

گویش‌های جنوبی کردییا کردی کرمانجی جنوبی یکی از سه گروه زبانی، در تقسیم‌بندی زبان کردی هستند. گویش‌های زبان کردی را به: «لهجه‌های شمالی کردی»، «لهجه‌های مرکزی کردی» و «لهجه‌های جنوبی کردی» تقسیم می‌کنند.

گویش‌های جنوبی کردی یا (جنوب شرقی) شامل تعداد زیادی از گویش‌های منفرد و متفاوت نظیر (کلهری، ایلامی، ملکشاهی، کلیایی، کرمانشاهی، لکی، بدره‌ای، سنجابی و …) در استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند. تمام این گونه‌های کردی جنوبی توسط گویشوران کردی جنوبی قابل فهم هستند.

کلهری

شاید بتوان گویش کلهری را گویش محوری و اصلی‌ترین گویش در میان گویش‌های کردی جنوبی به شمار آورد. دیگر گویش‌ها و زیر گروه‌های زبان کردی جنوبی عبارتند از:گروسی، قصری، کرماشانی، خانقینی، ملکشاهی، خزلی … می‌باشد که در استانهای کردستان، کرمانشاه، ایلام، همدان و در کردستان عراق در شهرهای: خانقین، بدره، جسان، زرباتیه، جلولا، و قسمتهایی از کلار، کفری، کوت و عماره و مناطق پیوسته به آنها به این گویش تکلم می‌شود.

کردی ایلامی

کردیایلامی از زبان‌های اصیل کردی است که در استان ایلام و جنوب کردستان عراق بدان تکلم می‌شود. یکی از گویش‌های جنوبی کردی است. که شامل لهجه‌های: ریزوندی، آبدانانی، بدره‌ای، خزلی و … است.

دیاسپورای کردی جنوب

در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروه‌های کرد زبانی وجود دارند که به گویش‌های کردی جنوبی سخن می‌گویند. برای نمونه می‌توان به کردهای عبدویی، دوانی و شوانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی می‌کنند. برخی از این کردها حتی دارای گویش ویژهٔ خود هستند. به‌عنوان مثال کردان فارس به گویش‌هایی همچون کرونی، دوانی و عبدویی سخن می‌گویند که همگی جزوی از گویش‌های کردی جنوب هستند.

لکی

دانشنامه بریتانیکا لکی را نیز لهجه‌ای از زبان کردی نام می‌برد. و همه زبانشناسان و اکثریت منابع دیگر نیز لکی را در شاخه زبان‌های کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند. لکی دارای لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون: عثمانوندی، جلالوندی، چغلوندی، کاکاوندی و… که در هرسین استان کرمانشاه، وشهرستان‌های، نورآباد، الشتر، کوهدشت و دلفان در استان لرستان، بخشی کوچکی از (بخش هلیلان در شهرستان چرداول) استان ایلام بدان تکلم می‌شود. باید اشاره داشت در برخی مناطق چون کوهدشت و خرم‌آباد جمعیتهای لک و لر با هم در این جغرافیا زندگی می‌کنند. برخی منابع لکی را در زنجیره گویشی تدریجی فارسی-لری-کردی در میان لری و کردی قرار داده‌اند. اتنولوگ لکی را در دستهٔ لری و درزیرشاخه چهارم زبان کردی طبقه‌بندی کرده‌است.

ارتباط با گویش‌های زبان لری

زبان لری خود زبانی مستقل از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. این زبان خود به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود. ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌وران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است. این گویش با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. برای مثال در جنوب استان ایلام دو گویش لری خرم‌آبادی و لکی در کنار هم قرار گرفته است و تشخیص مرز هر زبان و گویش پیچیده است.

پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های جنوبی کردی ارایه می‌دهد. نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویشهای متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آنها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویشها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا مکری در سلیمانیه و سنندج، و شعبه غربی در دیار بکر و رضائیه و ایروان و ارزروم و شمال سوریه و شمال خراسان، گروه اصلی دیگر یا گروه جنوبی در منطقه کرمانشاه و ایلام.

جستارهای وابسته