ایل ریزه ون یکی از بزرگ ترین ایلات کرد غرب کشور می باشد،،که در استان های ایلام ،کرمانشاه ،همدان،کردستان،فارس،واسط عراق ،در سلیمانیه 37 آبادی از شوانکاره زندگی می کنند. زندگی می کنند.
بالاترین مقام ایل علیجاه توشمال یا خان می باشد،در ایل ریزه ون گاهی دو برادر باهم دارای مقام توشمالی بودن،و اکثر مواقع کل ایل زیر نظر یک شخص بوده مثل سایه خان،رضاخان، توشمال صیدرضا .
ریزه‌ون یکی از طوایف باستانی ایلام که از قدیمی ترین طوایف ایلام بودن. .
از قدیم الایام سه ایل ریزه ون ،سوره میری،عالی بیگی در ایلام ساکن بودن ،که هم مرز بودن و یا هم نگره و سندی دال بر یک ریشگی نداشتن. . کردان طوایفی بسیارند که در ولایات ماسبذان(اسم قدیم ایلام زمان ساسانیان) زندگی می کردند.و دلالت بر زندگی کردان در ایلام دارد.

نقطه شهری

شهر شباب محل سکونت ایل می باشد،از طوایف غیر ریزه ون نیز در این شهر ساکنند،که قدمت سکونتشان به زمان توشمال بهرام و توشمال صیدرضا بر می گردد،ولی اکنون به دلیل غرابت فامیلی زیاد خود را از ایل ریزه ون میدانند،
شهر سرابله،در این شهر سه ایل خزل و ریزه ون و لک ساکنند.

درگیری با والیان

بعد از غضب فتحعلی شاه از والیان ،حسن خان والی در سال ۱۲۱۲ ه مجبور به ترک فلک الافلاک شد و با زور نظامی بر امله پشتکوه مسلط شد، اکثر اهالی پشتکوه یعنی ریزه ون و سوره میری را مجبور به مهاجرت کرد، بنا به نظر ظاهر سارایی با ورود والیان به پشتکوه ، با واکنش ایلات باستانی آن روزگار یعنی ارکوازی،ریزه ون و سوره میری روبرو شد و طی چندین نبرد دو ایل آخر دچار استیصال شدن و ایل ارکوازی هم دچار مشکلات عدیده شامل تغییر ریاست شد.
و ایل ریزه ون بصورت منسجم فقط محدود به شهرستان چرداول شد و به ایل ریزه ون چرداول معروف شد.
و طوایف شوانکاره مجبور به مهاجرت به ماهیدشت کرمانشاه شدن،طوایف پایین آبی به صورت پراکنده در شهرستان سیروان،طایفه مومنای در بین ایل منصوری و طایفه سیاه سیاه در حوزه جنوبی سیروان و عراق ساکن هستند.
و طوایفی دیگر از ریزه ون ها اکنون در بولی ،میش خاص و مهران و شهر ایلام ساکنند.

ریشه شناسی نام

دو نظریه در مورد ریزه ون : 1-ریزه ون اسم ریزه ون از باب کسرت هست و به علت جمعیت زیاد این ایل باستانی در ایام قدیم در ایلام به ریزه ون معروف شدن، ریزه ون از دو کلمه ریزه+ون تشکیل شده،ریزه از ریز یعنی کوچک و ون اسم درخت ون است به معنی درختچه ون کوچک.
علت معروفیت ای به ریزه ون:ریزه ون ها آنچنان کسیر جمعیت بودن که ،ضرب المثل شده بود که به ازای هر ون یا بنه یک خانواده ریزه ون هست.
2-ریزوند: ریزوند از دو کلمه ریز کردی یعنی مورد احترام و بزرگ و پسوند وند به معنی خاندان هست یعنی بزرگ زادگان چون ریزه ون ها خود را از نسل ساسانیان می نامند.

نسب شناسی ریزه ون

ریزه ون ها خود را از نسل بهرام گور ساسانی می نامند.

تاریخچه ایل

تاریخ ایل ریزه ون را میتوان به سه قسم تقسیم کرد

قبل از والیان

ریزه ون ها از مالکان و صاحبان اولیه پشتکوه بودن..که در حوزه شمالی استان زندگی می کردند.در کنار رودخانه چنگوله آسیابی قدیمی هست که اسم شخصی به اسم ریزوند بر آن حک شده.
در دوران صفویه توشمال رضا خان ریزه وند(محمدرضا اول) حاکم بر نواحی شیروان و چرداول و کارزان تا حدود ایلام و میشخاص بود.

ریزه ون در زمان والیان

با ورود والیان در سال 1312ه ق ،به ایلام وضعیت عوض شد،والی تازه وارد با واکنش و مقاومت ایلات ساکن ایلام روبرو شد،و با زور قدرت نظامی اکثر مردم ایل ریزه وند را یا مجبور به مهاجرت کرد،یا زندانی نمود همچون قوچعلی و اکثر ریزه ون ها را به میل بست و زنده به گور کرد،مثل میل میرویس، میل به ستونهای عمودی می گفتند که زندانی را بر آن می بستند و زنده به گور می کردند. مردم ریزه ون در زمان سلطنت کریم خان زند و قدرت گیری حسن خان والی پسر احمد خان متفرق گشته و بیشتر آنان به طرف ماهی دشت و چم چال و نواحی اطراف کرمانشاه مهاجرت کردند.
در زمان والیان محدوده ایل ریزه ون به شهرستان چرداول محدود شد و دیگر ریزه ون ها به خارج استان و خارج کشور مهاجرت کردند.
از توشمالانی که در دوران والیان زندگی می کردند، سایه خان یا صادق خان احمدرضاخان،محمدرضاخان،علان،سلیمان خان،توشمال حسین،توشمال بهرام در اواخر والیان.
محل زندگی توشمال محمدرضا در روستای کنونی باغله چرداول بوده،آثار مسجد ریزه ون ها در باغله اکنون هم باقی است،چال زغال باغله مرز بین محمدرضا و ایل خزل بوده،و محل زندگی توشمال احمدرضا در روستای کنونی هلسم بوده،چال زغال بلاوه مرز ایل ریزه وند و لک بوده،

تاریخ ریزه ون بعد از والیان

در اواخر سلسله قاجار و با روی کار آمدن پهلوی بساط حکومت والیان بعد از 100 سال (1212 تا 1306) از پشتکوه برچیده شد،
توشمالی صیدرضا احمدی بر ایل ریزه ون مصادف با اواخر حکومت قاجار و والیان و حکومت پهلوی بود.

در کتاب جغرافیای پیشکوه و پشتکوه از طایفه ریزه ون پائین آبی در میان طوایف و ایل‌های پشتکوه نام برده شده است.

طوایف ایل ریزه ون

1-چرداولی یا چهاردولی لک زبان می باشند..
۲-پائین آبی
3-شوانکاره
۴-سورگه
۵-مومنای
۶-سیاه سیاه

طایفه لک چرداولی ریزه ون( ایل ریزه ون چرداول)

این طایفه از طوایف قدیمی ایل ریزه ون می باشند که از قدیم الایام در شهرستان چرداول استان ایلام زندگی می کردند.
کریم خان زند جهت تثبیت قدرت خود ایلاتی از مردم پشتکوه را به مناطق مرکزی ایران منتقل کرد. . که عده ای از طایفه چرداولی و شوانکاره ایل ریزه ون در بین آنان بودند و طایفه شوانکاره اکنون تحت عنوان ایل شبانکاره در اکثر نقاط ایران از جمله فارس زندگی می کنند،و طایفه چرداولی نیز تحت عنوان ایل چهاردولی در استان های همدان،کردستان،آذربایجان غربی زندگی می کنند و خود را از ایل باستانی ریزه ون (ریزه وند) می نامند، با ورود حسن خان والی در سال ۱۲۱۲ ه ،به ایلام ایل ریزه ون در بقیه نقاط استان ایلام دچار چالش و مهاجرت اجباری شدند اما در چرداول ریزه ون ها به حیاط سیاسی اجتماعی خود ادامه دادند.
محل زندگی طایفه چرداولی در حوزه مرکزی چرداول می باشد.
ایل چرداول همجوار ایل خزل و ایلات لک بیجنوند می باشد.
در زمان توشمال صیدرضا احمدی مرز ایل طی توافقی با بزرگان خزل چال زغال باغله ،بالاتر از روستای باغله انتخاب شد و مرز ایل ریزه ون و ایل لک بیجنوند طی توافقی بین توشمال صیدرضا و محمد رحیم خان چال زغال بلاوه ،پایین تر از روستای بلاوه خشکه انتخاب شد..
در بین ایل ریزه ون چرداول مردمانی از طوایف کنیانه،ملخطاوی،طولابی زندگی میکنند که قدمت مهاجرتشان به چرداول کمتر از 150 سال است(در زمان توشمال صیدرضا).

قبر کدخدا نورخدا،پسرعموی توشمال صیدرضا،شهرک کونانی

طایفه پایین آبی

محل زندگی طایفه پایین آبی در میش خاص ،و شهرستان سیروان بودن،و اکثر این طایفه توسط والی مجبور به مهاجرت اجباری شدن،و مردم پایین آبی اکنون در روستاهای علی آباد ،باباشمس،سفیدخانی،گوراب، لرینی و شهر اوامر زندگی می کنند.

طایفه شوانکاره

طایفه شوانکاره یکی از طوایف ایل ریزه ون می باشد محل زندگی طایفه ریزوند در بان سول گرمسیر و مناطق گرمسیر ایلام بوده،که بعد از ورود والی این طایفه مجبور به مهاجرت از استان شدند و در ماهیدشت کرمانشاه ساکن شدند .

طایفه سورگه

این طایفه یکی از طوایف ریزه ون می باشد که در منطقه سورگه از قدیم الایام تا کنون زندگی کردند، منطقه آباد گاوز در این طایفه می باشد.
جنگ گاوز در این منطقه رخ داد،فرماندهی جنگ گاوز بر عهده توشمال صیدرضا بود..

طایفه مومنای

طایفه مومنای از طوایف ریزه ون می باشد که در زمان والیان به محدوده کرمانشاه مهاجرت کردند، و محل سکونت آنان جنب امام زاده حسن حمیل زندگی می کنند.

طایفه سیاه سیاه

Mola.jpg

در سند فوق به خوبی به شخصی به اسم ملا گنجی ریزوند از طایفه سیاه سیاه اشاره کرده،که محل زندگی آنان در پایین تر از سرطاف تا حوالی شیروان دارد.

ساختار ایل

ایل
طایفه
هوز
مال

ساختار اجتماعی

توشمال
رئیس ضوابط(سر ضابط)
کدخدا
خانه انصاف
شنه پا

توشمال

عالیجاه توشمال صید رضا احمدی: آخرین سرپرست و رئیس ایل ریزه وند بود. او از مردان شجاع و مهمان نوازی بودند که حامی مردم ریزه وند در مبارزه با مأمورین دولتی در زمان خود بودند.

اقدامات عالیجاه توشمال صیدرضا

توشمال صیدرضا،رئیس ایل ریزه ون عصر قاجار و پهلوی

،
۱-حمایت از مردم ایل ریزه ون.
۲-فرماندهی جنگ گاوز
۳-پایان دادن به غائله شباب
۴-ترسیم مرزهای ای ریزه ون با ایلات خزل و لک بیجنوند.
۵-تبعید به مدت 7 سال به قزوین به دلیل ضرب و شتم ماموران شاهی.
۶-دیدار با شاه در سفر شاه به اسلام آباد کنونی.
۷-برگزاری مراسم محلی چمری به مناسبت فوت توشمال بهرام احمدی به مدت ۷ شبانه روز.

رئیس ضوابط

آنکه ضبط مدینه و سیاست از طرف سلطان بس باشد. سر ضابط شخصی است که از طرف توشمال انتخاب می گردد.
وظایف سر ضابط:حفظ امنیت در حوزه ایل،تعیین مالیات،اخذ مالیات از ضابطین (کدخدایان).
'علی عباس احمدی' پدر میرعباس احمدی از طرف توشمال صید رضا به عنوان سر ضابط انتخاب شده بود.

کدخدا

ریش سفید ده،شخصی که امورات ده را انجام میدهد.

کدخدایان ایل ریزه ون

روستاهای ریزه ون نشین

باغله چرداول،شباب،موشکان،دارتوت،سنگ سفید،لتاب،جوب شیرعلی،جوب خانم،قریب،چم کبود،بردبل،درشکفت،چمقوله،هلسم،طاق گاورین،قاسم آباد،سعد آباد،علی مراد خانی سفلی،علی مراد خانی علیا،قله قطار بالا،قله قطار پایین. شهر سرابله.در شهرستان چرداول.
علی آباد،سفیدخانی،شاه قلندر،لرینی،گوراب.
طایفه سورگه،ریزوند بولی در ایلام.

سکونتگاه ریزه ون ها

ریزه ونهای ایران

استان ایلام

۱-چرداول:ایل ریزه ون بصورت ایلی در شهرستان چرداول حوزه مرکزی زندگی می کنند.
۲-سیروان:طایفه پایین آبی در حوزه مرکزی ساکن هستند.
۳-ایلام:در حوزه مرکزی،چوار،سیوان خانوارهایی به صورت پراکنده ساکنند،در بولی روستای ریزوند،در مرکزی طایفه سورگه ساکنند.
۴-مهران:در این شهرستان خانواده هایی از ریزه ون ها ساکنند.

کرمانشاه

در استان کرمانشاه طوایف شوانکاره در ماهیدشت،چهاردولی در ماهیدشت،مومنای در بین ایل منصوری ساکنند.

استان همدان،کردستان،آذربایجان غربی

در این استانها 35000تا 40000 نفر از طایفه چرداولی تحت اسم ایل چرداولی یا چهاردولی ساکنند.

استان فارس

در این استان طایفه شوانکاره ساکنند.

ریزه ونهای خارج از ایران

ریزه ون ها در کشور عراق در استان واسط،بغداد ،سلیمانیه ساکنند.

انساب شهری و عشایری استان ایلام،رفعتی
جغرافیای پیشکوه و پشتکوه
دانشنامه آزاد ایلامیان
شوانکاره(ریزوند)،پرویزی
ایل چهاردولی،سایت ویکی پدیا
الفصوص و الفخریه
شاعر قله های مه آلود ،ظاهر سارایی

جستارهای وابسته

ایل چهاردولی
شهرستان چرداول
دهستان ریزوند