زرافشان
نمایی از رود زرافشان
نمایی از رود زرافشان
سرچشمه رشته‌کوه ترکستان
ریزشگاه بیابانی در شمال چهارجوی (ترکمن‌آباد)
ریزشگاه‌های حوضه زهکشی تاجیکستان، ازبکستان
طول ۷۴۰ یا ۸۷۷ کیلومتر
ارتفاع ۲٬۸۰۰ متر
حوضه آبخیز ۱۷٬۷۰۰ کیلومتر مربع

رود زرافشان (به فارسی تاجیکی: Дарёи Зарафшон) رودی جاری در آسیای میانه به طول تقریبی ۷۴۰ تا ۸۷۷ کیلومتر است که پس از سرچشمه گرفتن از کوه‌های ترکستان و جریان یافتن به سمت غرب، از تاجیکستان و ازبکستان گذشته و در بیابانی در نزدیکی آمودریا خشک می‌شود.

مشخصات

رود زرافشان از شرق رشته‌کوه ترکستان واقع در کوه‌های پامیر-آلای در تاجیکستان سرچشمه می‌گیرد. این رود سپس با جریان یافتن به سمت غرب از تاجیکستان و درهٔ زرافشان گذشته و وارد جنوب شرقی ازبکستان می‌شود و با عبور از شهرهای سمرقند و بخارا و طی مسافتی بین ۷۴۰ تا ۸۷۷ کیلومتر، در بیابانی واقع در شمال ترکمن‌آباد (چهارجوی) و در نزدیکی رود آمودریا که زرافشان زمانی یکی از رودهای تغذیه‌کنندهٔ آن بود ناپدید می‌شود. همچنین کوه‌های زرافشان بخش جنوبی آبخیز رودخانه را تشکیل می‌دهند.

آب رود زرافشان از ذوب برف‌ها و یخچال‌ها تأمین شده و حوضهٔ آبخیز وسیعی توسط آن آبیاری می‌شود، از جمله استپ قارشی واقع در جنوب زرافشان که توسط کانالی آب رودخانه را دریافت می‌کند. همچنین درهٔ زرافشان که آب آن توسط سد مخزنی کته قورغان تأمین می‌شود و به‌ویژه در بخش ازبک‌نشین آن جمعیت زیادی ساکنند، یکی از واحه‌های مهم در آسیای میانه است که در مکان سغد باستان قرار دارد.

نام

نام رودخانه متشکل از دو واژهٔ زر و افشان و به معنای افشانندهٔ زر بوده و اشاره‌ای است به اهمیت رود زرافشان در آبیاری منطقه. همچنین ممکن است ارتباطی نیز بین نام رود و طلای واقعی وجود داشته باشد که روزگاری در بخش‌های بالادست رودخانه استخراج می‌شد.