حسنوند نام یکی از طوایف لک ساکن لرستان و ایلام است. مردم آن به زبان لکی تکلم می‌کنند.

خاستگاه قومی

برخی حسنوند را برگرفته از نام حسن، یکی از فرزندان فردی به نام سِل سِل یا سلسله می‌دانند که فردی از قوم لک بوده است. برخی هم نسب حسنوندها را به اسیران نهاوندی می‌رسانند که سال‌ها در میان قبایل عرب زندگی کرده‌اند و سپس به لرستان بازگشته‌اند و در الشتر، مجاور نهاوند سکنی گزیده‌اند. به روایت دیگر آنان فرزندان اردشیر بابکان هستند که تا زمان نادرشاه افشار در منطقه ایلام زندگی می‌کردند اما نادر به پاس جنگ آن‌ها علیه عثمانی منطقه شمال لرستان را به آنان بخشید. بنابر اسناد تاریخی هیچ‌یک از این نظرات نمی‌تواند درست باشد.

تاریخ

قدیمیترین آمار از جمعیت حسنوندها در دهه ۱۸۷۰ میلادی توسط شیندلر منتشر شده است و او جمعیت حسنوندها را حدود ۲٬۵۰۰ ذکر کرده است. نویسنده کتاب جغرافیای لرستان در ۱۸۸۳ میلادی جمعیت آن‌ها را حدود ۸۵۰ خانوار نوشته است.. جمعیت این ایل در دهه ۱۹۳۰ میلادی پنج هزار خانوار و در دهه ۱۹۶۰ میلادی ۱٬۵۰۰ خانوار بوده است.
دوران اقتدار ایل حسنوند در زمان حکومت مهرعلی خان امیرمنظم حسنوند (سردار امجد) رئیس تیره فرخ جانی و مراد خان حسنوند (مراد شاه) بعد از او سرهنگ موسی خان حسنوند (سردار جنگ) رئیس تیره جهان سلطانی بوده است. دوران حکومت مرادخان (مرادشاه) در زمان ناصرالدین شاه و ان دو همزمان و مصادف با سلطنت محمدعلی شاه قاجار بر ایران و والی گری سالارالدوله برادر محمد علی شاه بر لرستان و خوزستان و کردستان بود.

  • خدائی (خوانین) ← جهان سلطانی و فرخ جانی
  • میفر (محمدفر) ← فرخ جانی
  • اسکندر ← جهان سلطانی
  • بسطام ← جهان سلطانی
  • دولتشاه ← فرخ جانی
  • کاکولوند ← فرخ جانی

فهرست نام این طایفه‌ها و شجره ایل حسنوند از کتاب ایل حسنوند برداشته شده‌است.

شجره‌نامه طایفه حسنوند

۰

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
سرائی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
هیجالی
 
 
 
 
خدر
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
باجول
 
 
بیران
 
 
 
سلسال یا سلسله
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
یوسف
 
 
 
کولی یا قولی
 
 
 
غیاث
 
حسن
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمدحسین
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
کی خا یا بختیار
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
هلیکه
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
اسکندر
 
 
 
بسطام
 
 
 
دولتشاه
 
 
 
کاکول
 
 
 
میفر یا محمدفر
 
 
 
 
  • قابل ذکر است که هرکدام از این تیره‌ها خود یک شجره جداگانه دارد.

شجره‌نامه طایفه خدائی تیره جهان سلطان

فهرست نام این خوانین و شجره آنها از کتاب ایل حسنوند برداشته شده‌است.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمدجافر معروف به خدائی دوم
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عبداله
 
احمدخان
 
نوراله
 
ملک علی
 
فرج اله
 
کرم اله
 
عزیزاله
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
رحمت اله
 
اکبرخان
 
اسداله
 
موسی خان
 
سفی
 
رحمان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
علی نقی
 
سلیمان
 
ولی اله
 
سرهنگ
 
موسی
 
صیدرضا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حاج خانجان سرهنگی
 
غلامرضاخان سرهنگی
 
 
  • نکته قابل ذکر اینکه هرکدام از این افراد خود یک شجره جداگانه دارند.

شجره‌نامه طایفه خدائی تیره فرخ جان

فهرست نام این خوانین و شجره آنها از کتاب ایل حسنوند برداشته شده‌است.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمدجافر معروف به خدائی دوم
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عزیزخان سلیمان
 
 
 
 
 
 
عبدالعلی
 
 
 
 
 
 
فتح اله
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ملک
 
صید مهدی خان
 
صادق خان
 
 
اسدخان
 
 
 
نجفقلی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حسین خان
 
مهر علی خان
 
نریمان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
صیدوالی
 
 
 
 
 
عزیزخان
 
 
فیض اله
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمودخان
 
اسفندیار
 
غلام
 
 
حاج خانجان
  • نکته قابل ذکر اینکه هرکدام از این افراد خود یک شجره جداگانه دارند.

شجره‌نامه طایفه میفر یا محمدفر

فهرست نام این تیره‌ها و شجره آنها از کتاب ایل حسنوند برداشته شده‌است.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میفر یا محمدفر
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
سیف الدین
 
ندر یا نیر
 
سالی
 
شه ندر یا شیه نیر
 
خنگ گزار
 
عوض علی
 
حیدر علی یا حیلی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حسینعلی
 
جمعه
 
حیدربگ
 
الوند
 
مومنعلی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
شاهمیرزا
 
اکبر
 
اسماعیل
 
رونایی
 
تیمورخان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نادعلی
 
ملانوره
 
حاج پایدار
 
سوخته زار
 
حاج علی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


همچنین پسران حاج علی فرزندی به نام قاسم وفرزند به نام حاج داوود و فرزندان داوود به نام ملک ،علیار ،محمد،مهرداد،شیرزاد،بختیار،ستار می باشد

ریاست ایل

ریاست ایل حسنوند همیشه در تیره خدائی حسنوند بوده و از زمان پدر خدائی بزرگ، شیخ کله یا کاکله شروع شده است و طبق قوانین حکومت صفوی باید مالیات‌های دریافتی از مردم را به حکومت پرداخت می‌کرد، بعد از شیخ کله فرزندش خدائی بزرگ ریاست ایل را بر عهده داشت، تا زمانی که در تاریخ و برای ما نقل شده است (این گفته‌ها صرفاً نقلی است و دلیل تاریخی کمی دارد) به روسای ایل حسنوند در گذشته خدایی می‌گفته‌اند. خدایی خان بزرگ که ما می‌شناسیم بنا بر روایتی ۲۴ پسر داشته و توانسته است با اتحاد و یا درگیری با طوایف دیگر لک لرستان را تا حد زیادی متحد کند وی و (به قول افراد محلی) والی پشتکوه (حاکم لرستان ایلام و کرمانشاه و شمال خوزستان) بر سر مسایل سیاسی درگیری داشته‌اند.
البته این والی پشتکوه با کریم خان زند مشکل داشته است و داعیه استقلال. خدایی خان در خرم‌آباد لرستان در مرمت و بازسازی مسجد جامع خرم‌آباد و مرقد امامزاده کمک بسیاری کرده است و بنا بر روایتی در حیاط قدیم این امامزاده مدفون است (روایتی نیز بر تدفین وی در کربلا تأکید کرده است).
سرانجام به دلیل همین درگیری‌ها خدایی خان از دنیا می‌رود. یکی از فرزندان وی به نزد کریم خان رفته و وی را مجاب به تجهیز ارتش کرده سپس والی پشتکوه را شکست داده و لرستان بعد از آن مستقل می‌شود. از آثار تاریخی باقی مانده در این خانواده یک قرآن می‌باشد که با آب طلا نوشته شده است و هم اکنون موجود می‌باشد، بعد از خدائی بزرگ پسرش محمدجافر معروف به خدائی دوم ریاست را برعهده داشت.
رضا اقبالی در کتاب امنیت و انتظامات در لرستان رئیس ایل را بعد از خدائی دوم ملک علی خان و موسی خان فرزندش که نوه خدائی دوم بود دانسته، موسی خان از تیره جهان سلطانی و پدر سرهنگ موسی خان بوده و در این کتاب زمان ریاست موسی خان بر ایل حسنوند را ۲۰ سال تخمین زده است. در کتاب خدایی خان: ایلخانی از پیشکوه لرستان ذکر شده: ملک علی خان پدر موسی خان از روز اول توانسته بود مرز بین حسنوند و بیرانوند را تعیین کند و در ادامه آن موسی خان فرزندش و همچنین سرهنگ فرزند موسی خان که رستم لرستان نیز می نامیدنش از عهده این مهم به خوبی برآمده بودند و همواره جوابگوی ایل بیرانوند بودند و در این راستا هم چند نبرد سهمگین بین ایل حسنوند و بیرانوند رخ داده بود، بعد از کشته شدن موسی خان به دست ایلدرم بایزید میرزا بیست و دومین فرزند عباس میرزا شاهزاده قاجاری طبق قرار قبلی فی مابین ایلدرم میرزا و حسین خان و پسرش صید مهدی که برای دستگیری موسی خان ایلدرم میرزا را یاری داده بودن و مکان استراحت او را در اختیار نیروهای دولتی قرار داده بودند ریاست به تیره فرخ جانی منتقل شد و حسین خان و پسرش صید مهدی خان با نزدیک شدن به ایلدرم میرزا مقدمات انتقال ریاست را فراهم کردند.
بعد از صید مهدی خان پسرش مهرعلی خان امیر منظم ریاست را برعهده داشت، البته در این دوران تیره جهان سلطانی و تعدادی از طایفه‌های ایل حسنوند مانند اسکندر و بسطام و قلندرحبشی و طوایف ساکن در هنام و سرابتلخ تحت ریاست سرهنگ موسی خان اداره می‌شد، این دوران با اختلاف شدید میان سرهنگ موسی خان و مهر علی خان امیر منظم سپری شد و در این راستا چند نبرد سهمگین میان این دو درگرفت که نمونه معروف آن جنگ معروف کوه هنام بود که مهرعلی خان با کمک غلامرضاخان والی پشت کوه به طوایف جهان سلطانی حمله کرد که در نهایت با مقاومت سرهنگ مجبور به عقب‌نشینی شد.
با مسموم شدن سرهنگ به دست دشمنان، مهرعلی خان امیر منظم که میزبان مهمانی آن روز مسموم شدن سرهنگ بود به عنوان تنها خانسالار ایل حسنوند ریاست را بر عهده گرفت. سپاه مهرعلی خان امیر منظم در زمان ریاستش بالغ بر ۳۰۰۰ هزار سواره نظام بود و در نهایت با اعدام مهرعلی خان به دست سپهبد امیر احمدی دوران ریاست بر ایل حسنوند به صورت خانسالاری (ملوک الطوایفی) به اتمام رسید.

  • شیخ کله یا کاکله
  • خدائی بزرگ
  • محمدجافر معروف به خدائی دوم
  • ملک علی خان
  • موسی خان
  • حسین خان
  • صید مهدی خان
  • مهرعلی خان امیر منظم

خویشاوندی کریم خان زند و خدائی خان حسنوند

در کتاب ریشه‌های نژادی لر نوشته شده: ((در زمان شاه سلطان حسین صفوی مردی بنام خدائی که اکنون تمام خوانین الشتر از نسل اویند، امیرالعشایر منطقه الشتر بوده است، پدر کریم خان زند جز سواران او می‌باشد، هنگامیکه مادر کریم خان زند به او حامله می‌باشد برای آب به سرچشمه می‌رود مشگ آب را پر می‌نماید و بر دوش می‌گیرد، ناگاه آوازی بگوشش می‌رسد که شاه آینده ایران را ناراحت کردی، مادر کریم خان این آواز را سه بار می‌شوند، تمام دورور خود را نگاه می‌کند ولی کسی را نمی‌بیند، به منزل می‌رود و سرگذشت را برای همسرش تعریف می‌کند، شوهرش او را مسخره می‌کند. این داستان به گوش خدائی می‌رسد و کمکم میان خدائی و پدر کریم خان دشمنی پیدا می‌شود، چون پدر کریم خان قدرت برابری با خدائی را ندارد به اطراف ملایر می‌رود و خود و برادرانش در سلک سواران نادر درمی آیند، تا لشکر کشی نادر به هندوستان پیش می‌آید، در تمام مدتی که کریم خان در ملایر است با اقوام و خویشاوندان خود در الشتر رابطه مستقیم دارد. این متن اصلی مطلبی است که از کتاب ریشه‌های نژادی لر برداشته شده‌است.

نیای حسنوند رضاشاه

به تازگی در کتاب رضاشاه از «الشتر تا الشت» دربارهٔ تبار رضاشاه مطلبی عنوان شده است که دو نکته از آن قابل تأمل است. یکی اینکه نیاکان رضاشاه از الوار لرستان بودند و دیگر اینکه همین الوار، به وجودآورندگان ایل پالانی نیز بوده‌اند.

دربارهٔ نیاکان لُر رضاشاه این گونه گفته شده است که در زمان هجوم افغانها در اواخر دوره صفویه (۱۱۴۸–۱۱۳۵)، طوایف لر همانند بسیاری دیگر از ایلات ایران، نادر را در سرکوبی افغانها یاری می‌دادند. طایفه حسنوند که یکی از طوایف لک محسوب می‌شد، نیز در این جنگ‌ها شرکت داشتند.

یکی از افراد طایفه حسنوند به نام «رمضان» در جریان جنگهای نواحی شمالی کشور، از لشکریان جدا گشته، راه را گم کرده و سرانجام در ناحیه آلاشت اقامت گزید. رمضان با یکی از دختران طایفه اوجی ازدواج کرد و برای همیشه در آن دیار ماندگار گردید و رضاشاه از نواده‌های ایشان است.

روایت یادشده دربارهٔ نیاکان رضاشاه، قابل بررسی و در عین حال بسیار محتمل است. این متن مطلبی است که از سایت مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران برداشته شده‌است.

جغرافیای سکونت

مردم ایل حسنوند از نژاد آریایی بوده و در نهایت از نژاد کاسیت‌ها یا کاسپی‌ها هستند، آن‌ها مردمانی قوی بنیه، رشید و سلحشور بوده‌اند.(برگرفته از کتاب سرزمین جاوید ص. ۱۶۰۱ نوشته هرتز فیلد گیرشمن و ماریژان موله). این ایل در سال ۱۳۱۱، پنج هزار خانوار جمعیت داشته است. محل سکونت اصلی ایل حسنوند شهرستان سلسله است. پراکندگی جمعیتی این ایل لک زبان در شهرستان‌های سلسله، خرم‌آباد، دلفان، پلدختر، کنگاور، دینور، کوهدشت، بروجرد و کلاردشت و قزوین می‌باشد.

هم اکنون حسنوند یکی از طایفه‌های لک ساکن در لرستان است. در مجلس شورای اسلامی سه تن از نمایندگان دوره هفتم با نام خانوادگی حسنوند بر کرسی نشسته‌اند که نمایندگان شهرهای الشتر و نورآباد، خرم‌آباد و اندیمشک بوده‌اند. «فهرست نمایندگان دوره هفتم مجلس شورای اسلامی»

جستارهای وابسته