ازبکان
اوزبیکلر
کل جمعیت
۳۰ میلیون
مناطق با جمعیت قابل توجه
 ازبکستان ۲۳٬۹۲۹٬۳۰9 (2013)
 افغانستان ۲٬۷۹۹٬۷۲6 (2013)
 تاجیکستان ۱٬۲۱۰٬۲۳6 (2013)
 قرقیزستان ۹۸۰٬۰۰۰
 قزاقستان ۴۹۰٬۰۰۰
 ترکمنستان ۲۶۰٬۰۰۰
 روسیه ۴۹۹٬۸۶۲
 عربستان سعودی ۳۰۰٬۰۰۰
 پاکستان ۷۰٬۱۳3 (2005)
 چین ۱۲۴٬۸۰۰
 اوکراین ۲۲٬۴۰۰
 استرالیا ۸۰٬۰۰۰
 امارات متحده عربی ۱۵٬۹۶۰
 ترکیه ۴۵٬۰۰۰
 مغولستان ۵۶۰
زبان‌ها
ازبکی
گروه‌های قومی مرتبط
اویغور
اعیاد تیمور در سمرقند
نگاره‌ای از دو خان ازبک در شمال افغانستان کنونی، ۱۸۴۲
ازبک‌های افغانستان

ازبک‌ها یکی از اقوام ترک‌تبار ساکن آسیای میانه هستند. ازبک‌ها بیشینه جمعیت ازبکستان، را تشکیل می‌دهند و در دره فرغانه که شامل شمال و باختر تاجیکستان و جنوب قرقیزستان می‌شود و سواحل آمودریا در خاور ترکمنستان و شمال افغانستان نیز جمعیت زیادی دارند.

ازبک‌ها به زبان ازبکی از خانواده زبان‌های ترکی سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمان سنی و پیرو مکتب حنفی هستند.

از میان ترک‌های که پیشتر تحت حاکمیت شوروی بودند، ازبکان دچار کمترین آسیمیلاسیون روسی شده‌اند؛ و همگی هنوز هم ازبکی را به عنوان زبان اول خود می‌شناسند.

مطالعات ژنتیکی از تنوع بالای ژنتیکی بین ازبک‌ها حکایت دارد و نشان می‌دهد که تبار آسیای شرقی (شامل ترک‌ها)، آسیای میانه‌ای، اروپایی و خاورمیانه‌ای به ترتیب شایعترین تبارها در این قوم هستند.

منشأ ژنتیکی

جمعیت امروزی ازبک‌ها نشان دهنده درجات مختلفی از تنوع ناشی از ترافیک بالای مسیرهای هجوم از طریق آسیای مرکزی می‌باشند. هنگامی که جمعیت موجود در آسیای مرکزی توسط قبایل ایرانی و سایر مردم هندواروپایی و همین‌طور چندین حمله شدید از ناحیه مغول‌ها تحت تأثیر قرار گرفت. بر اساس مطالعات اخیر ژن شناسی دانشگاه آکسفورد، ژن ازبک‌ها ترکیبی از مردمان ایرانی و مغول‌ها است.

تاریخچه

ریشهٔ واژه ازبک به نام اوغوزخان می‌رسد، اوغوزخان بنام اوغوز بیک نیز مشهور بود است. این واژه به احتمال زیاد از نام این امپراتور ترک ریشه دارد.باتوخان فرزند جوجی‌خان و نوادهٔ چنگیزخان به اروپا حمله کرد و برادرش شیبان را به فرمانروایی مجارستان برگزید. بیشتر سربازان باتو از میان اقوام ترک بودند و تنها افسران عالی رتبه از میان مغولان بودند. سربازان تحت فرماندهی شیبان بعدها در تیومن در مرکز روسیه امروزی و سیبری حاکمیت یافتند. محمد خان شیبانی به افتخار جدش تخلص شیبک را برگزید و به سرزمین‌های آباد فرارود یورش برد. او دولت تیموریان را از میان برد ولی خودش گرفتار شاه اسماعیل صفوی گشت. بعد از او ازبکان در آسیای میانه باقی‌ماندند.

وجه تسمیه ازبک به سربازان شیبانیان این بود که فرمانروای اردوی زرین در زمان منگو تیمور فرزند هولاکو و پشت ششم شیبان فردی به نام ازبک خان بود. از فرمانروایان ازبک، ازبک‌خان و پسرش جانی‌بیگ در تاریخ پیش از تیمور مشهورند. پس از دورهٔ تیمور این امرا در ماوراءالنهر قدرت یافتند. در دوره صفوی، ازبک و ازبکان عنوان سلسله امرای شیبانی است که بوسیلهٔ محمدشاه‌بخت (محمد شیبانی) مشهور به شاهی‌بیک یا شیبیک تأسیس شد (۹۰۵ ه‍. ق) و غالباً بسبب تعصب در مذهب تسنن و تجاوز به خراسان با شاهان صفوی در زدوخورد بوده‌اند. مرکز امرای این سلسله سمرقند بوده‌است و امرای مزبور با خانات خیوه و خانات بخارا و خانات خوقند و امرای آستراخان (معروف به خانان جانی) خویشاوند و منسوب بوده‌اند. دولت آنها نیز عاقبت بوسیلهٔ امرای هشترخان (حاجی طرخان) منقرض شد.

  • دائرةالمعارف فارسی
  • ویکی‌پدیای انگلیسی